تهران، بزرگراه کردستان، خیابان دکتر آیینه وند (64 غربی)، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، تهران،

چکیده

رویکرد ساختارگرایی در مطالعات ادبی ازجمله رویکردهایی است که در طول یک قرن اخیر به‌شدت مورد توجه صاحبنظران و ناقدان قرار گرفته و سعی شده است بسیاری از آثار ادبی بر این اساس تحلیل و بررسی شود.  کتاب الرؤی المقنعة؛ نحو منهج بنیوی فی دراسة الشعر الجاهلی یکی از آثار ارزندۀ ناقد برجستۀ معاصر عرب، کمال ابودیب است. او تلاش کرده در این کتاب، با الهام از رویکردهای مطرح نقد ادبی در غرب و با محوریت ساختارگرایی، با شیوه­ای جدید به تحلیل و بررسی شعر جاهلی بپردازد و با انتقاد از دیدگاه­های سنتی و کلیشه­ای دربارۀ شعر جاهلی، طرحی نو دراندازد. در این مقاله تلاش کرده­ایم با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و انتقادی به نقد و بررسی این اثر بپردازیم. نتایج این پژوهش نشان می­دهد که رویکرد حاکم بر این کتاب چندان هم ساختارگرایانه نیست و بیشتر پساساختارگرایانه است. علی رغم تحلیل­های ارزنده و نکته­سنجی­های موشکافانه دربارۀ رمزها و پیام­های نهفته در شعر جاهلی، استفاده از رویکردهای مختلف در تحلیل، حجم زیاد صفحات کتاب، توضیحات مفصل نویسنده، استفاده از جدول­ها و نمودارهای پیچیده و به­کارگیری علائم اختصاری که برخی ابداعی خود اوست، کتاب را تا حد زیادی کسل­کننده و فهم مطالب آن را دشوار ساخته است. البته این نقص­ها از ارزش علمی و پژوهشی کتاب نمی­کاهد و باید آن را جزو تلاش­های ارزنده در راستای تحلیل شعر کهن عربی بر مبنای رویکردهای نوین نقد ادبی دانست.  

کلیدواژه‌ها

احمدی، ب. (1386). ساختار و تأویل متن. تهران: نشر مرکز.
انصاری، ن.، و سیفی، ط. (1391). نظریه­های موسیقی در شعر فارسی و عربی با نگاهی مقایسه­ای به آثار محمدرضا شفیعی کدکنی و کمال ابودیب. لسان مبین، 7، 24ـ 35.
بازیار، ر. (1396). واکاوی رویکرد نقدی کمال ابودیب با تکیه بر نقد ساختارگرایی. رسالۀ دکتری. دانشگاه تهران.
پاینده، ح. (1397). نظریه و نقد ادبی. تهران: سمت.
ابودیب، ک. (1986). الرؤی المقنعه، نحو منهج بنیوی فی دراسة الشعر الجاهلی. الهیئة المصریة العامة للکتاب.
حموده، ع. (1998). المرایا المحدبة، من البنیویة إلی التفکیک. الکویت: عالم المعرفة.
تاوریرت، ب. (2006). رواج البنیویه فی کتابات النقاد العرب المعاصرین مفاهیم و اشکالیات. الأثر، الجزائر، 5.
راغب، ن. (2003). موسوعة النظریات الأدبیة. القاهرة: الشرکة المصریة العالمیة للنشر.
ربابعة، م. (2011). تشکیل الخطاب الشعری؛ دراسة فی الشعر الجاهلی. عمان: دار جریر.
روزنامۀ الرأی، 26/04/2006. http://alrai.com/article/164253.html.
شفیعی کدکنی، م.ر. (1391). رستاخیز کلمات؛ درس گفتارهایی دربارۀ نظریۀ ادبی صورتگرایان روس. تهران: سخن.
سلام، م.ز. (د.ت).  النقد الادبی المعاصر البنیویه و ما بعدها. منشأة المعارف بالاسکندریه. مطبعة نورالسلام.
العجیمی، م.ن. (1991). المناهج المبتورة فی قراءة التراث الشعری، البنیویة نموذجا. الفصول، 35 و 36 ، 109-120.
فضل، ص. (1998).  نظریة البنائیة فی النقد الأدبی. بیروت: دارالشروق. 
نامور مطلق، ب. (1395). بینامتنیت؛ از ساختارگرایی تا پسامدرنیسم. تهران، سخن.